NHÀ CỦA ĐỐC HỌC TỈNH GÒ CÔNG

Go Cong: Habitation du Directeur des écoles de la Province

PHẦN I

MÔ TẢ

Xuất xứ: Tập ảnh Gò Công (10 ảnh) trích từ nhà Photo – Nadal. Sài Gòn các năm đầu 1940.

Vị trí: Nhà của Đốc học tỉnh Gò Công nhìn từ ngã tư đường Cầu Quan và đường dọc bờ Bắc của Kinh Salicetti. Từ trước năm 1943, khi từ bên phía Nhà Bà Phước qua Cầu Quan, gặp con đường phía Bắc bờ Kinh, đứng lại, nhìn bên trái thì thấy Trường Quan, nhìn bên phải sẽ thấy nhà Đốc học. Tòa nhà nầy Tây cất sau khi Tây cho sửa ngôi lầu hình chữ thập “thành Săn đá” làm ngôi trường dạy chữ Quốc ngữ và chữ Tây đầu tiên của vùng Gò Công lối các năm đầu 1880. Nhà Đốc học cất chỗ Tòa Tham biện khi Tây bình định Gò Công (1864 – 1868) (xem đoạn nói về nhà Lãnh binh Tấn). Năm 1885 Tây cất Dinh Chánh Tham biện và Tòa Bố (tòa Hành chánh) nên Tòa Tham biện dời về Tòa Bố mới, dùng khu đất trống cất nhà Đốc học.

Nhà của Đốc học cất sau năm 1885 vài năm và mất chức năng nầy từ sau 1945, chuyển cho phía quân sự sử dụng.

Từ 1945 đến 1975, tòa nhà giữ nguyên dáng dấp như thấy trong hình. Chỉ bên góc phải dưới tấm hình thấy các trụ xi măng và “railles” sắt làm rào chắn từ Cầu Quan xuống, bị phá bỏ một lượt với Cầu Quan năm 1943. Cũng từ góc phải dưới của hình, con đường có cây dương chạy cập bờ Bắc Kinh còn tồn tại đến 1975, dẫn đến tòa nhà Phó Tỉnh trưởng sau 1954 làm Bộ Chỉ huy Tiểu khu Gò Công và dẫn vào Trại lính Gạc (la Garde Civile Locale), từ năm 1954 trại nầy thành trại Cải huấn tức khám đường chế độ cũ. Và cũng từ 1964 cái hàng rào bằng cây sống phía hong và phía mặt tòa nhà bị thay đổi, Cổng cũng thay đổi. Cả cây da cổ thụ vào cổng thấy bên phải cũng bị đốn.

Sau 1975, tòa nhà là Văn phòng Huyện đội Gò Công Đông, từ 1987 là Thị đội Gò Công. Khi là văn phòng Thị đội, mái nhà và mặt tiền tòa nhà được cải tạo theo hiện đại, nhìn khó nhận ra dáng dấp cũ.

Tháng 7 năm 2007 tất cả khu quân sự nầy chuyển sang địa điểm mới ở Nền Bông Bà Phủ cũ. Tất cả các kiến trúc đều phá bỏ, nhà Đốc học xưa biến mất. Bây giờ là bãi đất trống, rộng trên héc ta đang chờ qui hoạch.

Tòa nhà Đốc học, cùng nhà Bưu Điện, cùng Nhà Bà Phước bị phá năm nay 2007, khiến Thị xã Gò Công chỉ còn Dinh Chánh Tham biện xuống cấp đang chờ trùng tu và nhà Hiệu trưởng Trường Nữ nay vẫn còn tốt dùng làm Văn phòng của Phòng Giáo dục Thị xã Gò Công.

Cũng còn một tòa nhà Tây nữa của bức hình số 7: Kho Muối.

PHẦN II

LỊCH SỬ NHÀ ĐỐC HỌC

Đọc đoạn văn kể việc một bác sĩ người Pháp tên Morice đến viếng Gò Công vào tháng 10 – 1872 có kể ông ta thấy:

Lúc đó Gò Công được xem là một tỉnh đông dân với 33.000 dân tập trung trong 45 làng. Tỉnh lỵ chẳng có gì khác mấy so với các khu toàn nhà lá ở Sài Gòn.

Một số nhà lá vẫn còn ôm lấy một phần bến tàu và người ta có thể thấy vắt qua sông là một cây cầu theo kiểu Trung Hoa.

Đầu tiên, ông đi thăm Sở Thanh tra. Sở này nằm sau một con lạch và thông vào làng qua một chiếc cầu. Đó là một ngôi nhà cổ và sang trọng kiểu Tàu có một hàng hiên rất đẹp. Pháo đài liền ngay với Sở và chỉ cách nhau một hàng rào. Chỗ lượn của con lạch và nhiều đầm lầy bao lấy Sở ở các mặt còn lại.

Người cố cựu Gò Công đọc đoạn văn nầy bây giờ cũng có thể hình dung đoán chắc nơi bài văn mô tả nhờ những chi tiết về con sông, con rạch , cái Pháo đài…

Con sông hơi rộng có chiếc cầu kiểu Trung hoa là Rạch Gò Công thường gọi sông Gò Công và cây cầu ở chỗ cầu Long Chánh bây giờ nối liền bên Đông với bên Tây của tỉnh lỵ. Còn con lạch có chiếc cầu thông qua làng rõ là con rạch Cửa Khâu (vài năm sau vét và sửa thành Kinh Salicetti), chảy qua khu lỵ sở Huyện Tân Hòa chia phía Bắc là thôn Thuận Tắc, phía Nam là thôn Thuận Ngãi. Khi Tây ổn định huyện Tân Hòa mơ!i đổi thành tỉnh Gò Công. Phía Nam tức bên thôn Thuận Ngãi Pháp cho đặt Nhà việc làng Thành Phố, còn phía Bắc con rạch tức bên thôn Thuận Tắc tuy nhập với thôn Thuận Ngãi làm làng Thành Phố, nhưng Pháp xây dựng thành khu công sở cho tỉnh lỵ Gò Công. Vậy cho nên năm 1872 ta mới thấy Pháo đài (sau thành trường học) và Sở Thanh Tra. Sở thanh tra hay còn gọi là Sở Tham biện cùng dịch từ một chữ Tây là “Inspection”. Lúc đầu tức các năm 1868 trở đi, người ta dịch Inspection de Go Cong (tương đương với tỉnh) là Tham biện Gò Công nên viên tỉnh trưởng lúc ấy dân gọi là Chánh Tham biện, Sau nầy tới năm 1945 dù rằng tỉnh Gò Công, chữ Tây chánh thức là Province de Gò Công và tỉnh trưởng là Chef de province, dân Gò Công vẫn gọi là ông Chánh Tham biện hay gọi tắt là “ông Chánh”. Cũng vậy, bây giờ ai thấy chữ Inspection đều dịch là Sở Thanh tra, quên chữ “tham biện” đi.

Từ đoạn văn trên, ta lập lại đoạn cuối:

Đầu tiên, ông đi thăm Sở Thanh tra. Sở này nằm sau một con lạch và thông vào làng qua một chiếc cầu. Đó là một ngôi nhà cổ và sang trọng kiểu Tàu có một hàng hiên rất đẹp. Pháo đài liền ngay với Sở và chỉ cách nhau một hàng rào. Chỗ lượn của con lạch và nhiều đầm lầy bao lấy Sở ở các mặt còn lại.

Nói, “Sở Thanh tra là một ngôi nhà cổ và sang trọng kiểu Tàu, có một hàng hiên rất đẹp, ta có thể hiểu ngôi nhà nầy không phải do Tây cất mà có thể là nhà ở của viên tri huyện Tân Hòa cũ hay lỵ sở của thôn Thận Tắc cũ…Lại nói lúc đó Pháo đài và Sở Thanh tra chỉ cách nhau một hàng rào, từ cái hàng rào nầy qua cây cầu (sau nầy cất Cầu Quan) qua chợ làng mới Thành Phố. Như vậy năm 1872 phía sau Pháo đài và Sở Thanh tra (Tham biện) về mạn Bắc chưa có qui hoạch còn đầm lầy và nhà lá dân cư của thôn Thuận Tắc cũ.

Đến năm 1885 cất Dinh Chánh Tham biện ở vị trí phía sau như thấy bây giờ. Có Dinh tức phải có đường đi tới nên Tây bắc cây Cầu sắt, dân sau gọi là Cầu Quan và mở đường theo hàng rào nói trên đến trước cổng Dinh. Có cầu sắt và con đường mới, Pháo đài và Sở Tham biện bị tách ra. Tây lại cất Sở Tham biện mới bên phía Tây trong khuôn viên mênh mông của Dinh. Tây vẫn gọi Sở mới là Inspection de Gò Công, nhưng người dân, theo hồi thời Nhà Nguyễn, gọi là Tòa Bố. (tôi có viết về Tòa Bố và các công sở thời cũ đăng ở Go Cong. Edu,net). Có Tòa bố là tòa nhà trệt hình chữ “công” rộng rãi (tồn tại đến các năm 1995) nên phá bỏ Tòa Tham biện cũ bên Pháo đài.

Tức nhiên là sau 1872, Pháo đài không còn chức năng chống “phiến loạn” nữa Tây cho biến thành trường có các lớp học dạy Quốc ngữ và tiếng Tây. Rồi khi các tổng bắt đầu có trường dạy lớp Chót, Tư, Ba, các làng lớn có trường dạy lớp Chót có thể có lớp Tư rồi Ba thì toàn tỉnh Gò Công hình thành một mạng lưới giáo dục Pháp Việt. Lúc nầy Tây bổ một “viên chức giáo dục” coi hết các trường trong tỉnh, tức nhiên ông nầy coi luôn trường tỉnh lỵ. Viên chức nầy Tây gọi là Directeur des écoles de la province, không có tiếng Việt dịch ra. Người dân nhớ lại Triều Nguyễn từ 1862 về trước gọi viên quan trông coi việc giáo dục một tỉnh là Đốc học, nên gọi cái ”ông” có chức vụ chữ Tây như trên, tức “ông” vừa coi trường tỉnh lỵ vừa coi hết và đi thanh tra các trường trong tỉnh là ông “Đốc học”. Cái trường tỉnh lỵ có tên Tây vì bên chợ muốn đến phải qua “Cầu Quan” nên gọi luôn cái trường có tên Tây khó biết là “Trường Quan”. Tây cất nhà cho ông Đốc học trên nền của Sở Tham biện cũ (cũng cất luôn tòa lầu làm dinh Phó Tham biện phía Đông, cũng trên khuôn viên nầy). Nhà Đốc học Tây gọi là, “Habitation du Directeur des écoles de la province”. Như thấy ghi chú dưới hình.

Theo truyền thống Trường Nam tỉnh lỵ Gò Công thì có tất cả 22 “ông Đốc học” Tây và Việt, bắt đầu bằng ông Đốc học người Việt: 1. Huỳnh Văn Định, rồi đến các ông Tây, thoảng có các ông người Việt như: 5. Huỳnh Thiên Hộ 12. Lê Văn Sang 20. Phạm Thiều 21. Huỳnh Văn Hai (tới 1945) và chấm dứt là 22. Phạm Văn Hợi (1946). Ông Đốc học cuối cùng ở Nhà Đốc học là ông Huỳnh Văn Hai. Sau 1945 nhà Đốc học chuyển sang cho bên quân sự sử dụng…

(còn tiếp)

MẶT PHÍA NAM NGÓ RA KINH SALICETTI,

TỪ 1943 NGÓ RA PISCINE

VĂN PHÒNG TRƯỜNG NAM TIỂU HỌC

TIẾP NỐI VAI TRÒ VĂN PHÒNG ĐỐC HỌC

Nói thêm, từ năm 1946 Pháp và Chánh phủ Nam kỳ tự trị bổ thầy Phạm Văn Lắm làm Thanh tra Tiểu học hàng tỉnh. Thế là vai trò Đốc học thời nền Giáo dục Pháp-Việt đã chuyển sang chức vụ Thanh tra hàng tỉnh. Ông Thanh tra Phạm Văn Lắm coi hết giáo dục trong tỉnh nhưng không làm Hiệu trưởng Trường Nam Tiểu học Gò Công như thông lệ từ trước. Ông Phạm Văn Hợi làm Hiệu trưởng cả hai trường Nam Nữ, nên dân còn gọi là ông Đốc Hợi. Năm đó Tây mới trở lại tình hình bất ổn nên các trường làng chưa mở lại nên ông Đốc Hợi thật sự coi có hai trường. Còn ông Phạm Văn Lắm, từ 1946 trách vụ còn lớn hơn ông Đốc học ngày xưa vì ông có quyền mở trường, tuyển thêm giáo viên v.v. Có thể nói ông là người sẽ chuyển đổi nền giáo dục Pháp Việt (thời Thuộc địa) sang nền Giáo dục Việt (1950)

Người dân gọi ông là ông Thanh Tra Phạm Văn Lắm. Nếu hồi thời Tây, người dân gọi viên chức giáo dục cao nhứt “Directeur des écoles de la Province de Gò Công” (trước 1945) là ông Đốc học Gò Công là chức “tương đương” chứ trong công văn giấy tờ chỉ biên bằng tiếp Tây như trên; thì nay (1946) chức vụ của ông Phạm Văn Lắm được ghi rõ bằng tiếng Việt là Thanh tra tiểu học hàng tỉnh. Nếu phải gởi công văn cho Tây (1946 – 1950) thì chức vụ nầy được ghi là “Inspecteur de l’Éducation Primaire Provinciale” và văn phòng của ông Thanh tra Phạm Văn Lắm đặt ở Văn phòng Hiệu trưởng Trường Nam Tiểu học Gò Công. Vì ông Thanh tra Phạm Văn Lắm không ở chỗ Nhà Đốc Học nữa nên Nhà Đốc học mất chức năng từ đây (1946)

Trường Nam Tiểu học, vô hình chung, là đầu nảo của giáo dục toàn tỉnh.

Từ năm 1946 đến 1950, người dân vẫn quen gọi Trường Quan khi nói đến Trường Nam Tiểu học vì cho tới năm 1949 trường vẫn còn tấm bảng ghi bằng chữ Tây khó biết : École Primaire Complémentaire des Garçons de Go Cong, bảng quây đối diện bảng trường Nữ cũng bằng chữ Tây giống như bên trường Nam chỉ thay Garçons bằng Jeunes Filles tức là thiếu nữ.

Thầy Phạm Văn Hợi tiếp tục làm Hiệu trưởng hai trường Nam và Nữ tới năm 1950 rồi thầy chỉ làm Hiệu trưởng trường Nữ cho tới năm 1955 rồi nghỉ hưu. Thầy Võ Văn Giáp làm Hiệu trưởng Trường Nam Tiểu học Gò Công từ năm 1950 là năm chính thức chuyển sang nền giáo dục Việt.

Ông Phạm Văn Lắm vẫn làm việc ở Văn phòng Trường Nam, cho đến cuối năm 1954, ông mở lại tất cả các trường ở các tổng, làng tỉnh Gò Công. Ông tuyển hằng trăm giáo viên không qua trường lớp sư phạm chỉ có điều kiện tối thiểu: trên 18 tuổi, có văn bằng Sơ học (Tiểu học Pháp Việt) cho đi kiến tập tại các trường Sơ cấp địa phương, sau một tháng sẽ đứng dạy các lớp Năm (Chót, giờ là lớp 1), lớp Tư (giờ lớp 2), còn nếu có bằng Diplôme, Brevet (bằng Thành Chung, Tài năng) tương đương Trung học đệ nhứt cấp, giờ là tốt nghiệp lớp 9, cũng đi thực tập tại các trường Tiểu học địa phương và sau đó dạy lớp Ba, Nhì, Nhứt. Tôi vào nghề theo diện sau vào cuối năm 1954 đi thực tập tại trường Nam và Nữ và đầu năm 1955 đi dạy lớp Ba trường làng và 1957 về dạy lớp Nhứt trường Nam Tiểu học Gò Công

Năm 1956, Gò Công sáp nhập với Mỹ Tho lập tỉnh Định Tường, ông Thanh tra Phạm Văn Lắm được bổ làm Ty trưởng Ty Tiểu học Định Tường và ông chuyển về Mỹ Tho.

Vậy người lãnh đạo giáo dục tỉnh Gò Công (từ 1868 – 1956) gọi như sau:

Từ 1868 – 1946: Directeur des écoles de la Province, dân gọi “Đốc học”

Từ 1946 – 1956: Thanh tra Tiểu học hàng tỉnh Gò Công

Rồi tiếp theo sự nhập tỉnh (1956), được gọi:

Từ 1956 – 1972: Thống nhất ở các tỉnh miền Nam: Ty trưởng Ty Tiểu học

Từ 1973 – 1975: Nhập chung giáo dục Trung, Tiểu học, Học nghề, Văn hóa, Thể thao v,v vào một Ty nên gọi:

Trưởng ty Văn hóa Giáo dục và Thanh niên.

Vậy từ năm 1956 Văn phòng Trường Nam chỉ còn là văn phòng của Hiệu trưởng Trường Nam…

MỘT SỰ KIỆN LỊCH SỬ GIÁO DỤC GÒ CÔNG

Từ thưở ban đầu cho đến tháng 9 năm 1955 nền giáo dục Gò Công chỉ phát triển có hai cấp:

Sơ cấp: 3 lớp đầu giờ là lớp 1, 2, 3

Tiểu học: 2 lớp cuối giờ là lớp 4, 5.

Ngày 30 tháng 9 năm 1955, 3 lớp Đệ Thất (lớp 6) được tuyển và Trường Trung học Gò Công được thành lập.

Ông Phạm Văn Lắm, Thanh tra Tiểu học hàng tỉnh Gò Công, đề nghị Bộ Quốc gia Giáo dục Sài Gòn được chấp thuận và đề kế hoạch thành lập. Ông giao sự điều hành cho ông Hiệu Trưởng Trường Nam kiêm nhiệm.

Thầy Võ Văn Giáp phụ trách Hiệu trưởng Trung học Gò Công ba niên khóa đầu (1955 – 1958)…

PHAN THANH SẮC