Pháp lam là thuật ngữ dùng để gọi tên một sản phẩm thủ công mỹ nghệ có mặt ở Trung Quốc trong khoảng thời gian từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX.Pháp lam là những tác phẩm mỹ thuật hay các chi tiết trang trí trong kiến trúc Huế, cốt làm bằng đồng đỏ, bên ngoài phủ các lớp men nhiều màu tạo nên các họa tiết rực rỡ màu sắc. Nghệ thuật chế tác pháp lam được du nhập vào VN vào năm Minh Mạng thứ 8 (1827). Trong Đại Nam Thực Lục Chính Biên Đệ II Kỷ, ghi rõ "Đinh Hợi, năm Minh Mạng thứ 8 (1827) mùa đông tháng 11. Đặt tượng cục Pháp lam”. Tượng cục lúc ấy gồm 15 người do Vũ Văn Mai đứng đầu. Xưởng chế tác pháp lam được đặt ở khu Canh Nông trong Thành nội. Từ xưa, sản phẩm được chế tác bởi các nghệ nhân, bằng cách tráng trên men nhiều màu lên trên bề mặt một số kim loại quý như vàng, bạc, đồng... Đó là sự phối hợp khéo léo giữa cách thức điều chế các loại men với kỹ thuật đúc, gò, hàn cốt kim loại và nung nấu sản phẩm.

Các tài liệu, thư tịch và hiện vật pháp lam ở bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế, cũng như ở trên các công trình kiến trúc thời Nguyễn cho thấy kỹ nghệ chế tác pháp lam được nghệ nhân Việt Nam tiếp thu, sáng tạo, làm nên những sản phẩm tuyệt mỹ. Pháp lam ở Việt Nam thịnh hành vào các đời vua Minh Mạng , Thiệu Trị,Tự Đức . Đó là buổi thịnh thời của triều Nguyễn: quốc gia thống nhất, kinh tế ổn định. Triều đình lo việc xây dựng kinh đô, lập đền miếu, trang trí tô điểm cho đời sống đế vương. Sau đó, nghề pháp lam sa sút từ thời kỳ tứ nguyệt tam vương, đến triều Vua Đồng Khánh (1885-1889) nghề pháp lam được phục hồi song không phục hưng nổi mà rơi vào thoái trào rồi thất truyền.

Dựa vào phương pháp chế tạo thai cốt và kỹ thuật thể hiện men màu, họa tiết, có thể chia chế phẩm pháp lam thành 4 loại:

Kháp ti pháp lam là Pháp lam làm theo kiểu ngăn chia ô hộc.

Họa pháp lam làm theo kiểu vẽ trên nền men như các tác phẩm hội họa.

Tạm thai pháp lang là pháp lam có cốt được chạm trổ và

Thấu minh pháp lam là pháp lam có phủ lớp men trong bên ngoài, cốt bằng vàng , bạc hoặc đồng.

Hiện vật pháp lam ở Huế thuộc loại hình hoạ pháp lam.

Do chỉ được sử dụng trong Hoàng cung Huế và được xem là báu vật xa xỉ, quý hiếm sang trọng nên thuật ngữ pháp lam Huế đã được dùng để gọi tên cho kỹ nghệ chế tác pháp lam ở Việt Nam vào thời Nguyễn. Trình độ kỹ thuật chế tác pháp lam thời kỳ này chưa đạt độ sắc nét, tinh xảo, màu sắc chưa đẹp như pháp lam ở các nước khác, nhất là Trung Quốc. Tuy nhiên, pháp lam Huế lại khẳng định dấu ấn sáng tạo của người Việt, của văn hoá Việt Nam, minh chứng cho nền kinh tế - chính trị những năm độc lập, tự chủ thời Nguyễn.

Pháp lam Huế đi theo phương pháp hoạ pháp lam, tức là người thợ vẽ trực tiếp lên nền men rồi mới nung sản phẩm nên sẽ không thể có hai sản phẩm pháp lam giống nhau như khuôn đúc, mà mỗi sản phẩm là một tác phẩm nghệ thuật với những dấu ấn riêng. Và cũng chính vì vẽ trực tiếp nên sẽ luôn có yếu tố thăng hoa trong tâm hồn của người thợ in dấu lên tác phẩm. Trong khi đó, pháp lam Trung Quốc được làm theo phương pháp kháp ti pháp lam tức là vẽ lên cốt đồng những đường viền rồi mới tráng men, người thợ có thể gọt dũa các chi tiết sau khi nung cho đến độ hoàn hảo, nên pháp lam Trung Quốc rất chỉn chu trong đường nét. Chính vì thế, pháp lam Huế, xét về đường nét, không đều đặn, chỉn chu như pháp lam của Trung Quốc nhưng đường nét pháp lam Huế gợi lên sự ấm áp trong tâm hồn . Chúng ta có thể nhìn thấy điều này qua 3 sản phẩm pháp lam của Trung Quốc, Nhật bản và của Huế.

Thời Nguyễn, nguyên liệu pháp lam phải mua từ nước ngoài, kỹ thuật chế tác phức tạp, trải qua nhiều công đoạn, nên làm pháp lam rất tốn kém, đòi hỏi phải có một nền kinh tế vững chắc, ổn định. Cho nên vào thời ấy, pháp lam được xem là một báu vật xa xỉ, quý hiếm, sang trọng, làm đồ dùng trong cung đình như bát, tô, đĩa, khay, chậu hoa, bình hoa, hộp trầu, làm đồ tế tự như lư trầm, bát hương, quả bồng hoặc chỉ được dùng để trang trí ở những nơi cung điện, tôn miếu uy nghiêm như điện Thái Hoà, lăng Minh Mạng, lăng Tự Đức, lăng Thiệu Trị. Màu sắc rực rỡ của những mảng pháp lam làm nổi bật dấu ấn các công trình kiến trúc dù tháng năm đã nhuộm màu cổ kính rêu phong, đó là những điểm xuyết sinh động, làm cho các công trình ở hoàng cung vốn uy nghi, trầm mặc có thêm phần tươi sáng và thanh thoát. Trải gần hai thế kỷ tồn tại trong môi trường khí hậu và thời tiết khắc nghiệt như xứ Huế, lại bị chiến tranh tàn phá, nên nhiều mảng pháp lam trang trí trên các cung điện Huế đã biến mất hoặc bị xâm hại nặng nề, một số đã được phục chế góp phần trả lại dáng vẻ xưa cho các công trình

Nhận định về màu sắc pháp lam Huế, cố hoạ sĩ Phạm Đăng Trí- người đã tìm ra bảng màu ngũ sắc Huế- nhận định: Các nghệ sĩ làm pháp lam ở Huế đã sớm biết gia giảm liều lượng đậm lạt, nóng lạnh của màu sắc đến độ tinh vi, đã sáng tạo ra những phương thức dùng mảng, dùng màu và phát hiện ra những hòa sắc tương phản rất là chính xác... Pháp lam Huế chứa đựng những màu sắc tươi sáng lộng lẫy có cường độ mạnh nhưng vẫn quen mắt như các hòa sắc điển hình thường hiện ra trong cuộc sống, thường được phản ánh trong nghệ thuật”. Khác với pháp lam Trung Quốc chỉ sản xuất hàng vật dụng, pháp lam Huế còn dùng để trang trí trên các công trình kiến trúc, đó là những trang trí ở các nghi môn, mái diềm , bờ nóc, bờ quyết với các hình áng mây, rồng, bát bửu, hoa , chim, thơ văn chữ Hán…

Hiện ở Huế có nhiều nhóm nghiên cứu phục chế Pháp lam, tuy cách thức, công nghệ và đạt những mức độ thành công khác nhau song bước đầu đã đáp ứng công tác trùng tu di tích, hơn thế nữa đã phục hồi được một nghề chuyên sản xuất cho vua chúa mà một thời gian được xem như thất truyền. Đó là cơ sở của Tiến sĩ Nguyễn Nhân Đức và các cộng sự với việc phục chế các hiện vật pháp lam cung đình trang trí ở nghi môn Đại Nội Huế và cơ sở pháp lam Sao Khuê của Thạc sĩ Đỗ Hữu Triết (công ty cổ phần Kỹ nghệ Pháp lam Sao Khuê - đã thành công trong việc phục hồi pháp lam Huế những sản phẩm trang trí mỹ thuật. Hơn một thế kỷ thất truyền, pháp lam Huế đang trở lại nhờ những bàn tay tài hoa của nghệ nhân hiện đại, tâm huyết của những con người yêu quê hương./.

Theo TRT