Từ các năm 1980, chúng tôi có thấy được tập ảnh GÒ CÔNG in 10 tấm ảnh các dinh thự, cầu sông. Tập ảnh chắc phải in các năm đầu 1940 vì như tấm ảnh cầu Quan thì phải trước 1943 là năm phá cầu Quan đấp đập ngăn kinh Salicetti chỗ cầu và nối hai đầu đường Trần Hưng Đạo bây giờ để làm piscine trước trường Quan. Hay như tấm ảnh có tháp lãnh binh Huỳnh Công Tấn tại phòng thông tin sau nầy, bị nhân dân đập phá tháng 9 – 1045. Tất cả 10 tấm ảnh đều có ghi 2 hàng chữ Việt trên và Pháp dưới. Mỗi tấm ảnh đều không lầm lẫn được, không cần phải đoán là tòa nhà gì, nhà việc ở Đồng Sơn, cái bến ghe và chợ Vĩnh Lợi hay ngôi chùa Việt v.v. Vấn đề ở đây là xác định vị trí chính xác của từng tấm ảnh vì ảnh còn mà cấu trúc đã mất hay bị thay đổi khó nhận ra. Trong cuốn Gò Công Cảnh Cũ Người Xưa của Việt Cúc do các con ông tái bản năm 1998, anh Nguyễn Văn Duy có đưa in thêm ở phần “Phụ lục ảnh” tất cả 10 tấm ảnh nầy, ghi tên các ảnh một cách chính xác. Riêng tôi, trong 10 tấm ảnh tôi biết và đã từng đứng trước 9 trên 10 cảnh hay ngôi nhà của tập ảnh. Ảnh thứ 10, cũng là ảnh chót trong tập ảnh ghi là “Ngôi chùa người Việt” tiếng Pháp ghi: Go Cong – Pagode Annamite, tôi không biết ở đâu, trên 20 năm rồi tôi cố hỏi không ai cho tôi biết cả. Trong các bài viết về Gò Công ngày cũ do anh Hoàng Ngọc Hùng “post” lên trang GÒ CÔNG, tôi có sử dụng 6 tấm ảnh, toàn ở trong “chợ Gò Công” cả. Chúng tôi những người tuổi 60 – 70 gọi "chợ Gò Công" tức nội thị của tỉnh lỵ cũ giờ là nội thị của Thị xã.

Vì hiện nay tôi muốn nhắc lại ngày cũ của quê mình nên tôi sẽ “post” lên từng tấm ảnh với những điều tôi biết hay do các bậc trưởng thượng kể cho tôi từ lúc nhỏ, đâu từ năm 1940 là năm tôi bắt đầu có ý thức liên tục đến giờ.

Tôi sẽ bắt đầu bằng tấm ảnh bìa GÒ CÔNG, ảnh “Chợ mới Gò Công”

HÌNH GÒ CÔNG NGÀY CŨ SỐ 1


CHỢ MỚI GÒ CÔNG
(Go Cong – Le marché)

PHẦN I:

Xuất xứ hình: Từ tập ảnh của nhà Photo Nadal – Sài Gon, các năm trước 1940.
Vị trí hình: Chụp từ góc 2 con đường chính: Boulevard Rodier và Rue Đốc Phủ Đức, ngày nay là đường Trương Định và Hai Bà Trưng.
Gọi là “Chợ mới Gò Công” chứ cũng đã lâu gần trăm năm, từ năm 1916. Dân Gò Công cố cựu gọi chợ mới để so với Chợ cũ có từ thời thôn Thuận Ngãi của huyện Tân Hòa hồi Pháp chưa vô. Ngày nay có khu Chợ mới khác rồi!
Nhìn tấm hình trên rồi xác định:

Đó là hình chợ Gò Công. Chợ gồm 2 phần mà hình chỉ cho thấy có dãy chánh bên phải, nhà lồng tiêu biểu, phần giữa mái nhô cao, 2 cánh phải trái mái thấp xuống trông tưởng ba phần riêng nhưng vào trong, mặt bằng mênh mông, cột và sườn bằng sắt. Xưa và bây giờ vẫn vậy có những gian sạp bán hàng vải vóc, kim chỉ, đồ sắt, vật dụng…

Nhớ, trò nhỏ là tôi, các năm 1946 đến 1949 thường vào chợ mua tập vở, viết mực viết chì v.v mua mấy cục kè chai để chơi bắn kè và mua cả viết máy… loại thường. Tôi mua cả các cuốn thơ khổ cuốn tập (vở) 16 trang do nhà in Phạm Văn Thìn ở Sài Gòn xuất bản các truyện thơ vần lục bát như Lục Vân Tiên, Hậu Lục Vân Tiên, Chàng Nhái Kiển Tiên…Lâm Sanh Xuân Nương, Thoại Khanh Châu Tuấn, lần lượt cả mấy chục tựa. Ngộ là tôi mua tại sạp bán kim chỉ, dây thun, nút bóp…Mỗi cuốn truyện thơ giá bán 2 đồng bạc, kể cũng mắc, giá bằng tô hủ tiếu chợ Gò. Trò nhỏ như tôi, đi học má cho có 2 đồng bạc ăn bánh hai buổi, nhưng vào chợ thấy có thơ mới là nhịn ăn mua một cuốn đem về cho má đọc. Má không biết chữ nhờ mê truyện thơ nên tự mò mà dọc được chữ in. Thấy bạn bè có viết máy bơm mực vào ruột cao su viết cả ngày, mê lắm, để dành tiền được 5, 7 đồng bạc vào chợ đến sạp kim chỉ, rờ rờ, lựa lựa các cây viết máy, thế nào cũng mua được một cây. Viết le lói chừng một vài tháng là ngòi rè hay xuống mực tùm lum vì là viết máy xấu. Rồi mua nữa, mua hoài đến khi đi học ở Sài Gòn từ năm 1949 mới có được viết máy tốt…

Đấy kỷ niệm thời học trò của tôi đối với khu nhà lồng chợ nầy là như thế.
À có nhớ, nhà lồng sườn sắt trên nóc nhà lồng có cái “lồng cu” thuở đó cũng trống huơ không biết ban đầu đựng cái gì, không phải cái đồng hồ đâu, cái đồng hồ tròn có 2 kim đặt giữa vòng bán nguyệt dưới đầu mặt tiền, dòm kỹ mặt tiền sẽ thấy, dưới cái đồng hồ có hàng số nổi bằng sắt ghi 1916.

Vậy thì ai ở Gò Công đi chợ mươi năm về trước cũng thấy số ghi năm nầy, vô hình chung biết chợ cất xong năm 1916.

Còn khai thị bây giờ gọi là khánh thành thì tổ chức rầm rộ vào tháng giêng ta năm Đinh Tỵ tính ra lối tháng hai năm 1917:

Bài vè “Khai Thị Gò Công” bắt đầu như sau:
Tháng Giêng năm Tỵ, khai thị Gò Công.
Xin xem phụ lục phần trích bài vè Khai thị phía dưới.
Tiếp các phần còn lại của chợ, không có trong hình, ngày nay vào chợ sẽ phân biệt được, vẫn còn, nếu may mắn còn vài chục năm nữa…

Đứng từ đường Hai Bà Trưng bây giờ, nhìn vào mặt chợ, bên trái là khoảng trống diện tích hẹp. Nói trống chứ từ hồi nẫm vẫn có đặt sạp bán rau cải, xưa gọi hàng lê ghim (légumes), đồ tạp hóa khô v..v..

Rồi trái nữa là nhà lồng thứ nhì bán cá, thịt, hình dạng tương tự, qui mô nhỏ hơn nhà lồng chính.

Từ khi tôi biết vào chợ tôi vào nhà lồng chợ bán cá và thịt nầy chắc còn ít hơn các ngón của hai bàn tay. Phía sau khu chợ nầy giáp sông nên các năm cuối 1950 nhà nước mới cất một dãy nhà tiêu trên sông. Quả tình, tôi không biết mặt mũi nó ra sao…

Gần mươi năm trước có kế hoạch xây chợ “hiện đại” như bây giờ thấy trên khu nhà thương và các nhà xung quanh cũ, nên khu chợ sườn sắt được cải tạo mặt tiền bằng một khu có lầu hiện tại che mất hai mặt tiền các nhà lồng sườn sắt đi nên ai đi xa về nhìn vào khu chợ tưởng đã phá bỏ các khu nhà lồng thay chợ mới. Không phải..nhìn chung chợ vẫn còn. Bây giờ mặt tiền bê tông vẫn có cái đồng hồ điện tử, cũng giống mặt đồng hồ dây thiều cũ và giống luôn là hai kim, à bây giờ ba kim vẫn trơ cùng năm tháng...

Còn bên phải của nhà lồng chợ chánh giáp với đoạn đường phía Bắc đường Trương Định bây giờ bị các sạp chợ chiếm tới mé sông.

PHẦN II

LỊCH SỬ NGÔI CHỢ

Về lịch sử của ngôi chợ, cũng giống như lịch sử khu phía Tây đường Trương Định. Phải hiểu là con đường từ mé sông phía Bắc đến phía Nam trước tượng đài Trương Định bây giờ.
Nguyên con đường nầy cho tới khi Pháp đến Gò Công năm 1862 là con rạch cùn. Nó chia thôn Thuận Ngãi nơi đặt lỵ sở huyện Tân Hòa thành bên Đông và bên Tây. Bên Đông con rạch là phần đất đã có phố sá sầm uất nằm trên trục giữa hai con đường Rạch Gầm và Lê Lời bây giờ, kể luôn phần mé sông.

Trên trục nầy từ mé sông lên là nhà lồng chợ Thuận Ngãi, nay là Bến Bạch Đằng và Phòng Thông tin. Rôi bãi đất rồi lỵ sở huyện Tân Hòa (thời Pháp cất lại thành Nhà việc làng Thành Phố, ngày nay là cơ sở Bưu điện). Trên trục nầy có ngôi đình thôn Thuận Ngãi, sau cất lại làm Đình làng Thành Phố.

Tới năm 1916 có ngôi chợ mới, nên bỏ nhà lồng chợ của thôn Thuận Ngãi và từ đó hai khu phố hai bên Nhà việc làng Thành Phố được gọi là khu Chợ cũ. Giờ thì chỉ có những người cố cựu mới biết “chợ cũ” ở đâu.

Cái nhà lồng “chợ cũ” có cái mốc lịch sử: tháng 8 – 1864 Pháp đem thây của Trương Công Định sau khi người anh hùng tuẩn tiết tại Gia Thuận về phơi 3 ngày tại nhà lồng chợ Thuận Ngãi. Bà Hầu Trần Thị Sanh đội đơn xin Pháp lãnh thi thể của chồng về chôn trên đất của họ Trần bên bờ Tây của con rạch cùng.
Ngày nay ta thấy mộ người anh hùng nằm như là giữa lòng Thị xã, chứ năm 1864 đó khu đất họ Trần nầy kể như ở vùng phụ cận của lỵ sở và vì lẽ đó chính quyền Pháp mới thuận cho chôn ở vị trí nầy.

Từ khu đất họ Trần phải qua cầu cây trên con rạch mới đến lỵ sở và nhà lồng chợ. Từ năm 1867 là năm Pháp bắt đầu lập đổi toàn huyện Tân Hòa thành hạt Gò Công thì làng Thành Phố được lập để làm tỉnh lỵ. Làng Thành Phố là sự sáp nhập hai thôn Thuận Ngãi phía Nam và Thuận Tắc phía Bắc qua con rạch thiên nhiên Cửa Khâu. Con rạch Cửa Khâu được qui hoạch nạo vét từ 1868 thành Kinh Salicetti, sẽ bắc các cầu sắt nối 2 thôn cũ: Cầu Quan, Cầu Phủ , Cầu Huyện (trong nội thị). Còn 2 cây cầu sắt trên kinh nữa như cầu Giồng Nâu, cầu Tăng Hòa. (xem các bài khác).Làng Thành Phố (tỉnh lỵ Gò Công cho tới năm 1954) tức nhiên nhỏ hơn xã Long Thuận kế tiếp, tỉnh lỵ của tỉnh Gò Công cũ (1964 – 1975). Từ năm 1956, làng Thành Phố nhập với làng Long Chánh thành xã Long Thuận cho đến 1975, xã Long Thuận trước 1975 không phải là xã Long Thuận ngày nay và xã Long Thuận trước 1975 nhỏ hơn Thị xã ngày nay.

Trở lại, khi lập làng Thành Phố từ năm 1864 Pháp cho đấp con rạch cùn thành một con đường rộng, cải tạo dần dần qua năm tháng thành con đường đại lộ duy nhất của Gò Công theo tiêu chuẩn của Pháp và đặt tên là Boulevard Rodier. Tên chữ Tây khó kêu nên dân chúng kêu là đường Kinh lấp, mãi đến năm 1950 mới đặt tên Việt là đại lộ Phạm Đăng Hưng. Sau 1975 đặt lại đường Trương Định.

Tiếp nhờ có đường Kinh lấp mà khu phía Tây con rạch xưa mới phát triển, phân thêm đường nội thị, bắc cầu Long Chiến, cất Nhà Thương v.v.

Rồi Chợ mới Gò Công được xây xong năm Bính Thìn 1916 và khai thị tức ăn khánh thành ngày 12 tháng Giêng năm Đinh Tỵ - 1917, có dưng cộ bông của bốn chục làng trong tỉnh.

Phần III: sẽ trích giới thiệu bài vè Khai thị Gò Công

PHỤ LỤC
VÈ KHAI THỊ GÒ CÔNG

Tháng Giêng năm Tỵ
Khai thị Gò Công
Thiên hạ rất đông
Các làng đều đủ
Có mời Huyện Phủ
Lại có Tổng Làng
Dự tiệc khách quan
Có mời Chánh soái
Chín giờ xe lại
Nhằm bửa mười hai
Các quan Đội Cai
Đi ra hầu đón
………...................……
Đem cộ sắp hàng
Tại đàng KINH LẤP
Những cái cộ thấp
Sắp trước cộ cao
Nghe những lời rao
Kẻ khiêng người đẩy
Thiên hạ đầy dẫy
Ngỏng cổ mà coi
Cộ tốt hẳn hòi
Có rồng lân múa
Có cộ bằng lúa
Kết khéo rỡ ràng
Trên cộ có tàn
Treo cờ gắn chữ
Chữ Tây, Quốc ngữ
Bằng gạo trắng không
Có kẻ kết bông
Người thì kết phụng
………………….
Có cộ nho nhỏ
Đứa giã đứa xay
Cộ tốt thẳng tay
Đồng Sơn hạng nhất
…………......……………
Ghe đáy kết bông
Làm theo Nghinh Ông [1]
Đốt đèn đốt pháo
Các rạch đòi ráo
Không chê chiếc nào
Đậu tại Cầu Tàu
Sắp lên Long Chiến [2]
Ở dưới đèn kiếng
Trên thì đèn bông
Đốt chói đỏ sông
Xanh vàng rực rỡ
Hạt [3] ta mấy thưở
Mới có một lần
Nghèo giàu không cần
Ăn chơi phỉ dạ
……….....................……
(Tác giả: Khuyết danh)

---------------------------------------------------------

[1] Ở xã Vàng Láng Gò Công vì là làng chài lưới và có đền thờ Cá Ông gọi là Lăng Ông nên hằng năm vào ngày rằm tháng Sáu âm lịch và các ngày kế tiếp làm lễ cúng Ông tức Cá Ông rất trọng thể, nghi lễ chính là đêm bắt đầu lễ có ghe trang hoàng hực hỡ chở hương án cùng Ban Cúng tế và đào kép hát bội dẫn đầu đoàn ghe chài ra vàm sông cửa biển, cúng tế làm lễ nghinh rước Ông về đình lăng để thực hiện các nghi lễ cúng tế tiếp. Lễ nghinh Ông ngày nay vẫn còn, vẫn trang trọng như xưa nhưng ngày tổ chức dời về rằm tháng ba âm lịch để tránh mưa.

2 Long Chánh, dân Gò Công xưa gọi Long Chiến thay vì Long Chánh, Bình Thiền thay vì Bình Thành

[3] Về hành chánh đầu các năm 1900, Gò Công là Hạt Gò Công (Arrondissement de Go Cong) sau mới đổi thành Tỉnh Gò Công (Province de Go Cong)


PHAN THANH SẮC