HÌNH GÒ CÔNG NGÀY CŨ SỐ 3



ĐƯỜNG LỘ CHÍNH Ở GÒ CÔNG
(Go Cong – Rue principale)

PHẦN I

MÔ TẢ BỨC ẢNH XƯA

Xuất xứ: Tập ảnh Gò Công xưa – trích từ Tập ảnh của nhà PHOTO – NADAL Sài Gòn các năm trước 1940.

Tên bức hình: Đường lộ chính, tiếng Pháp: Rue principale. Tên đường trên bảng ghi: Rue Đốc Phủ Đức. Nay là đường Hai Bà Trưng.

Vị trí chụp: Đứng trước cổng tòa Bungalow, trên đường, chệch về mé kinh, sau lưng người chụp là phía Nam đầu Cầu Quan, nên thấy đoạn đường dài trên 200 mét ngắn lại. Vậy xác định con đường nay vẫn còn nhưng rộng thêm về phía kinh.

Các điểm chuẩn: Tòa nhà ở “fond” hình nay vẫn còn, lúc đầu là nhà của một công ty Tây sau sang cho tập đoàn Chú Hỏa làm tiệm cầm đồ, cuối các năm 1940, là dưỡng đường của Bác sĩ Trương Văn Huân. Lúc nầy mái ngói đã thay thành nóc bằng, sửa sau năm 1954, tôi có biết. Nay tòa nhà thuộc về một bác sĩ sản khoa. Trước và bên trái tòa nhà còn thấy cái cái tháp có cột tròn cao. Đó là tháp Tây xây kỷ niệm Lãnh binh Huỳnh Công Tấn. Cái tháp nầy phá bỏ giữa tháng 9 năm 1945. Trước từ năm 1940 và hôm đập cái tháp nầy tôi có biết, sẽ kể sau. Vị trí chỗ cái tháp, trong hình tưởng nhỏ nhưng thật ra cũng rộng, hiện trên đó đã cất tòa lầu sau 1954 làm Phòng Thông Tin, nay chức năng thay đổi làm Shop thời trang…Thêm sau Phòng Thông Tin sau 1975 lại cất thêm tòa một từng lầu là nhà hàng A Long. Vậy tòa lầu ở “fond” hình, nay đến Phòng Thông tin nhìn bên hông trái mới thấy. Còn dãy lầu mái ngói đen ở “fond” bên trái nay vẫn còn, có sửa chửa nhưng ít, ngó mặt ra đường Rạch Gầm bây giờ. Dãy phố nầy cùng với dãy phố đường Lê Lợi đối diện qua khu Nhà việc làng Thành Phố (nay là cơ sở Bưu Điện và Siêu thị sách Văn), trước 1954 thuộc về khu “Chợ cũ”.

Bên trái tấm hình, từ chỗ chụp hình, là hàng rào nhà Bưu Điện. Cái cây cao ở trong rào nhà Bưu Điện. Hàng rào trắng hơn thấy ngắn nhìn kỹ thấy cái trụ cổng cao biết được là cổng Nhà Đốc Phủ Hải. Hàng rào nầy dài lối 50 mét nay vẫn còn nguyên dạng. Hàng rào Bưu Điện không còn cũng như Nhà Bưu điện sau nhiều lần sửa chửa đã bị triệt hạ đầu năm 2007 và một tòa lầu Bưu Điện thay thế hoạt động đâu tháng 9 – 2007.

Cảnh nửa tám hình bên phải là hai hàng cây dương . Hàng dương thấp đứng từ tòa lầu ra vàm sông. Hàng dương cao trồng trên bờ phía Bắc Kinh Salicetti che mát con lộ trước Trường Nữ Gò Công. Tưởng tượng sẽ thấy giữa hai hàng dương thấp cao là khúc kinh queo ra vàm sông, Chỗ quẹo nầy giờ là Bến Bạch Đằng.

Thấy dòng kinh thì đây là khúc đầu tiếp khúc quanh của Kinh Salicetti. Đoạn nầy cũng dài. Giờ thì bi thay thế bởi nhà Ngân Hàng Nhà ở Đồng bằng sông Cửu Long ở góc đường Lê Lợi, đến các mặt tiệm, nổi bậc là tòa lầu tiệm đồ điện Lương Trí và các tiệm trước Trường Học Nghề (gọi tắt vì là Trung tâm dạy nghề gì đó…) đến khúc đường Trần Hưng Đạo rồi tới Công viên Đài Chiến Tích Tết Mậu Thân (trên Piscine xưa) và chỗ người lính “mã tà” mặc áo trắng đội nón cối là ngang với Tượng đài bây giờ. Giữa lộ ta thấy chiếc xe ngựa. Đây là chiếc xe ngựa đặc biệc của Gò Công trước 1954 (sẽ giới thiệu bài “Con đường ,,, Lộ Dương”, có các chiếc xe ngưa nầy) Chiếc xe ngựa nầy chắc từ ngoài Sơn Qui (các làng Tân Niên Trung, Bình Xuân, Bình Thạnh Đông) vào chạy ngang Nhà Thờ chạy qua Ngã Tư Nhà Thờ đến mé sông quẹo phải theo con lộ đá bên bờ Bắc của kinh (đường vô khám trước 1975) rồi tới nữa qua Trại lính Gạc (sau 1954 làm Trung Tâm Cải Huấn tức khám), tiếp qua dinh Phó Tỉnh Trưởng (từ 1954 – 1975 là Tiểu khu Gò Công, sau 1975 là Thị Đội nay Thị đội dời đi, khu nầy thành đất trống có qui hoạch cất khu gì đó…). Xe ngựa chạy tới ngã tư thấy Trường Quan quẹo trái qua Cầu Quan, queo mặt qua Bungalow, trong hình là xe ngựa sắp tới Nhà Bưu điện. Trong hình không thấy cầu Quan vì Cầu Quan ở sau lưng bên mặt của người chụp. À còn chiếc ghe đậu thấy sau người lính mã tà là chỗ bực đá lên xuống kinh trước khoảng giữa Bungalow và Bưu Điện, giờ là giữa Nam của Công viên.

Năm 1943, Tây cho đắp đập qua kinh, nay là đoạn đường Trần Hưng Đạo và phiá Cầu Quan làm Piscine. Năm 1945 nhân dân phá tháp Lãnh Binh Tấn. Vậy bức hình nầy phải chụp trước năm 1943.


PHẦN II
LỊCH SỬ

Tên đường Đốc phủ Đức

Dưới bức hình ghi chú là Rue principale tức là con đường chính. Con đường chính là đúng vì trên trục đường nầy bắt đầu từ cầu Long Chiến đổ dốc xuống quẹo trái là bắt đầu vào đường nầy. Bên phải thấy cổng vào Nhà thương Gò Công rồi hai bên là các tiệm hàng bán đủ mọi thứ rồi tới mặt chợ Gò Công xây năm 1916, đụng ngã tư với đại lộ tên Tây là Boulevard Rodier. Đây mới là đường trung tâm hướng Bắc Nam của chợ Gò Công (đã nói ở các bài trước). Qua ngã tư con đường chạy thẳng để ta thấy tháp Lãnh binh Tấn rồi con kinh như trong hình. Con đường qua khỏi nhà Bà Phước quẹo phải đi đến Ao Trường Đua, đoạn nầy có tên khác. Còn con đường Đốc Phủ Đức có con đường đá nối dài dọc theo mé kinh xuống tới Cầu Huyện. Con đường nối dài không có tên cho đến sau 1954 mới đặt tên là đường Tổng Đốc Phương. Cũng vậy từ 1954 đường Đốc Phủ Đức đổi thành đường Trưng Nữ Vương. Sau năm 1975, con đường cùng đường nối dài có cùng tên là đường Hai Bà Trưng như bây giờ.

Còn Đốc phủ Đức là ai? Được biết là ông Lê Văn Đức theo Tây cùng thời với Huỳnh Công Tấn và được hàm Đốc phủ sứ. Ông Đốc Phủ Đức hiền hơn Lãnh binh Tấn. Dân khu Nam chợ Gò công mang ơn ông cho đào ao giữ nước cho dân địa phương xài. Đó là Ao Ông Đốc, hiện ao bị lấp bằng lấy đất cất công sở trường học của Phường 5 Thị xã Gò Công.


NHÀ ĐỐC PHỦ HẢI



Đây là ngôi nhà tiêu biểu cho giai tầng điền chủ trí thức quan lại thời Tây. Nhà xây theo kiến trúc kim pha cổ hài hòa đẹp đẻ, trước có vườn trổng bông cây kiểng, hiện vẫn là điểm thanh lịch u nhàn giữa lòng khu đô hội. Nhà cất xong năm 1909 trên diện tích tổng thể 35 sào. Chủ nhân là ông Nguyễn Văn Hải ( 1875 - 1940 ) và bà Huỳnh Thị Điệu ( 1877 – 1955),

Ông Hải được biết lúc thanh niên được học hành tử tế, có triển vọng nên được ông bà Huyện Huỳnh Đình Nguơn và Dương Thị Hương gả con gái út cho thành cặp vợ chồng nổi tiếng nhất Gò Công trước 1945. Ruộng đất do bà Phù Hải hưởng từ cha mẹ, thêm ông Hải quan lộ hanh thông nên của cải được coi nhất nhì tỉnh cũ. Năm 1930 ông được thăng Phủ và khi ông mất năm 1940 ông được hàm Đốc phủ sứ Danh dự vả được thưởng Bắc đẩu bội tinh đệ ngũ đẳng. Thật ra người nổi tiếng ở ngôi nhà nầy chính là bà Phủ Hải nhủ danh Huỳnh Thị Điệu. Từ năm 1940 dân Gò Công gọi nhà Đốc phủ Hải là Nhà Bà Lớn vì ông lớn mất rồi. Bà lớn có mẹ là bà Huyện Ngươn nhủ danh Dương Thị Hương con gái duy nhất của bà Trần Thị Sanh nên khi bà Sanh mất năm Nhâm Ngọ 1882, thì thừa hưởng tất cả gia sản của bà Sanh nên giàu nhất Gò Công. Năm 1894 ông Huyện Ngươn mất mãn tang nên bà Huyện Ngươn lập bảng tương phân cho hai con trai và ba con gái. Miếng dất ông bà phủ Hải cất nhà là do bà Huyện Ngươn chia cho, ghi trong tờ tương phân như sau:

“Về phần thực của Huỳnh Thị Điệu trong miếng đất thổ trạch 0 ha 35 a tại làng Thành Phố, tôi có cất một tòa nhà ngói 3 căng hai chái cây căm xe có đủ nhà bếp nhà lẩm và trong nhà đều có đủ đồ từ khí và vật dụng thì tôi cũng cho phần Huỳnh Thị Điệu luông theo miếng đất”
Chép y nguyên văn năm 1894 nên chính tả tiếng Việt thời đó có viết sai.nhiều. Bà Huyện Ngươn định giá phần thực nầy là 4000 đồng bạc. Vậy riêng miếng đất và ngôi nhà nầy giá trị lớn lắm vì trong bảng tương phân có ghi một mẩu ruộng thời giá là 30 đồng bạc. Thêm một chi tiếc nữa trong tờ tương phân ghi: miếng đất 0 ha 35 a nầy do Huỳnh Công Miêng bán cho bà Huyện Ngươn tháng 4 năm 1889. Vậy miếng đất nhà bà Phủ Hải là do con Lãnh Binh Tấn bán cho bà Huyện Ngươn chứ không dính dáng gì đến bà Hầu Trần Thị Sanh (mất năm 1882) để cho cháu ngoại cả. Người ta quây truyền hình nói đất và nhà Phủ Hải là do bà Trần Thị Sanh để cho cháu ngoại gái Huỳnh Thị Điệu !

Miếng đất nầy xưa Huỳnh Công Tấn có cất một ngôi nhà, có tiếp một Bác sĩ Tây tên Moric đến viếng. Ký giả Louis Malleret viết như sau:

Khoảng tháng 7-1872, bác sĩ Morice từ Pháp tới Đông Dương sau một chuyến đi dài 45 ngày. Ông đi thăm các nới với sự tò mò của một nhà tự nhiên học. Thoạt tiên, ông thăm Sài Gòn, sau đó là chợ Lớn. Trong số các điểm hấp dẫn ông đi thăm có các khu vườn nuôi cá sấu, mỗi vườn có từ 200 tới 300 con để cung cấp thịt cho khách ăn. Hồi đó người ta rất thích thịt cá sấu.

Ba tháng sau, ông đi thăm Gò Công, một trong những trung tâm trồng lúa quan trọng. Lúc đó Gò Công được xem là một tỉnh đông dân với 33.000 dân tập trung trong 45 làng. Tỉnh lỵ chẳng có gì khác mấy so với các khu toàn nhà lá ở Sài Gòn. Một số nhà lá vẫn còn ôm lấy một phần bến tàu và người ta có thể thấy vắt qua sông là một cây cầu theo kiểu Trung Hoa. Đầu tiên, ông đi thăm Sở Thanh tra. Sở này nằm sau một con lạch và thông vào làng qua một chiếc cầu. Đó là một ngôi nhà cổ và sang trọng kiểu Tàu có một hàng hiên rất đẹp. Pháo đài liền ngay với Sở và chỉ cách nhau một hàng rào. Chỗ lượn của con lạch và nhiều đầm lầy bao lấy Sở ở các mặt còn lại.

Lúc đó tỉnh Gò Công đã là một miền dễ chịu và yên bình nhờ lãnh binh Tân. Ông này mời bác sĩ Morice ăn cơm. Tại nhà viên lãnh binh, bác sĩ được chiêm ngưỡng các loại đồ nội thất khảm xà cừ và dự một bữa tiệc thịnh soạn trong khi một người mã-tà ở phía sau nhịp nhàng kéo chiếc quạt làm bằng lông chim. Gió quạt mạnh đến nỗi làm nghiêng ngả những nến
Đọc bài báo xưa một lần biết bao chuyện, ngoài cái khu nhà tên Tấn, biết cái pháo đài năm 1972 chưa thành trường học. Con rạch chưa cải tạo thành Kinh Salicetti, chưa cất dinh Chánh Tham biện (1885) nên chỗ làm việc của Sở Thanh Tra tức Tòa Bố sau nầy còn đặt ở khu Thị đội. Cầu Quan chưa cất v.v.

Huỳnh Công Tấn chết năm 1887 nên năm 1889 con là Huỳnh Công Miêng bán miếng đất nhà của Tấn và Cậu hai Miêng cũng chết năm 1890.

Ngộ là miếng đất nầy lần lượt có hai bà lớn ở: Bà lớn Huỳnh Công Tấn và Bà lớn Nguyễn Văn Hải.

Rồi chuyện ông bà Phủ Hải chết chôn nơi Nền Bông Bà Phủ bên đường xuống ấp Gò Tre xuống Tân Niên Tây…không còn vết tích từ ngày 13 - 01- 2006.

Xem bài “Miền qua tuổi nhớ” đã đăng trên trang



NHÀ BƯU ĐIỆN GÒ CÔNG
(Postes, Télégraphes et Téléphones)

Nhà Bưu Điện (PTT) Gò Công nằm trên đường Đốc Phủ Đức, giờ là đường Hai Bà Trưng.
Hiện từ tháng 9 – 2007 một tòa nhà Bưu Điện hiện đại đã thay thế nhà Bưu Điện cũ.
Theo Địa Phương Chí Tỉnh Gò Công do Tỉnh trưởng Grimald lập ngày 31 – 12 – 1936 thì Nhà Bưu điện và điện tín của tỉnh lỵ Gò Công được thành lập do Quyết định ngày 15 – 7 – 1863 của thiếu tướng hải quân De la Grandière.
Năm sau, các trạm giữa Sài Gòn và Gò Công được thiết lập (quyết định ngày 8 – 6 – 1864)
Phát triển của chuyên chở thư từ:
Hằng ngày thơ từ, bưu kiện được chở bằng xà lúp (chaloupe) tức loại tàu nhỏ và bằng xe hơi (automobile)

Đầu tiên, việc chuyên chở thư từ do công ty vận tải đường sông đảm nhiệm đến ngày 23 – 2 – 1918, là ngày mà công việc nầy giao lại cho xe hơi do ngân sách của địa phương đài thọ.

Hoạt động nầy theo hai lộ trình:

1. Từ Gò Công đi Sài Gòn qua Cần Đước, Cần Giộc (Tây gọi như thế) và Chợ Lớn.
2. Từ Gò Công đi Mỹ Tho qua Chợ Gạo.

Từ đầu thế kỷ thứ 20 (1900), nhà bưu điện được cất, là tòa trệt, kiến trúc độc đáo như thấy trong hình, qua nhiều đợt tu sửa và cuối cùng bị triệt hạ tháng 4 – 2007.

Cho đến 1954, Nhà bưu điện có các chức năng: chuyển thơ nhờ hệ thống xe thơ, gởi và nhận điện điện tín (télégraphe) nhờ đường dây dăng trên cột đúc từ Gò Công lên Mỹ Tho, rồi từ Mỹ Tho chuyển đi khắp Đông Dương. Đường tráng nhựa Gò Công Mỹ Tho do đó dược gọi là đường Lộ Dây Thép. Song song vơi điện tín, việc phát triển điện thoại (téléphone) cũng nhờ đường dây dăng theo lộ dây thép nầy.

Do đó các nhà bưu điện trên toàn quốc đều ghi là PTT (Postes, Télégraphes et Téléphones).

Bây giờ ít người hiểu điện tín là gì chứ hồi xưa muốn gởi tin nhanh hơn thơ thì gởi điện tín. Điện tín sử dụng bộ máy của ông Morse phát minh. Chữ được đánh đi theo tín hiệu chấm và gạch gọi là bộ chữ Morse. Trạm nhận giải mã thành chữ không dấu và in trên giấy thường màu xanh dương, niềm hy vọng, nhưng gây hiểu lầm như tin nhắn trên điện thoại di động bây giờ. Gởi điện tín, người dân gọi là “gỏ dây thép”. Bây giờ “điện tín” hay “gỏ dây thép” đi vào dĩ vãng.

Bưu điện cũng có chức năng thêm như gởi bưu kiện (colis postal), phát bưu phiếu, dân gọi là “măn đa” (mandat postal)

Về nhân viên nhà Bưu Điện, năm 1936 gồm một Tham tá người bản xứ, người dân thường gọi là “cò mi” (commis), phụ việc có 3 thư ký, 2 bưu tá và một giám thị. Bưu tá dân gọi là “phát tơ” (facteur) đi phát thư.

Ở Gò Công cũng có Bưu điện ở nông thôn gồm 6 trạm: Bình Xuân, Đồng Sơn, Long Hựu, Tăng Hòa, Tân Niên Tây, Vĩnh Lợi được thành lập một lượt với văn phòng chánh.

Công việc được tiến hành một lần một ngày.

Ở những làng không có trạm, thì các giáo viên ở các làng quản lý việc phân phối thư từ hoặc quản lý các văn phòng Bưu điện nông thôn...Đó là công việc Bưu điện trước 1936 và cũng thế tới 1945…

PHAN THANH SẮC
12 – 11 – 2007 1: 00 AM