SỬ LƯỢC TỈNH GÒ CÔNG
Huỳnh Minh
(Căn cứ vào Bộ Hoàng Việt Địa dư chí đời Minh Mạng thứ 14 năm 1834 và Cours d’Histoire Annamite của Trương Vĩnh Ký, in năm 1877).

A.- Ý NGHĨA VÀ ĐIỂN TÍCH DANH HIỆU GÒ CÔNG:
Từ lâu lãnh thổ Gò Công đã được ghi vào Bộ Đại Nam Quốc Sử do cụ Phan Thanh Giản bình luận, là một xứ “Địa Linh Nhân Kiệt”, căn cứ vào địa lý và nhân văn.
Có hai thuyết định nghĩa danh hiệu Gò Công
1/Thuyết thứ nhất: Gò Công nguyên xưa là đất đai của Cao Miên, khi Chúa Hiền (Nguyễn Phúc Tần) định cuộc di dân Nam tiến, thì người Việt Nam mới tràn vào định cư. Lúc bấy giờ Gò Công còn là nơi rừng rậm, chưa có người ở. Đặc biệt tại xứ này có một cái gò cao, nhiều giống chim công ở nên gọi là Gò Công từ đó. Trong sử có ghi chép một đoạn về danh từ các tỉnh như sau: Khi vua Minh Mạng ra lệnh cho các quan địa phương đổi tên nôm na các tỉnh thành chữ Nho cho tao nhã thì Gò Công biến thành “Khổng Tước Nguyên”, Đồng Nai đổi ra “Lộc Dã”, Bến Tre là “Trúc Giang”, Sóc Trăng được gọi là “Nguyệt Giang” (Sông trăng), v.v...
2/Thuyết thứ hai, cho rằng: lần đầu tiên tại xứ này có một người đàn bà tên Thị Công, đến lập quán bán thức ăn cho dân khai thác đồn điền. Lần hồi, vì thấy Gò công là nơi dễ sinh sống nên dân chúng các nơi tụ họp về khai hoang ruộng rẫy, lập thành làng mạc. Số người ở càng ngày càng đông, do đó dân địa phương thường gọi là quán Bà Công, Gò Bà Công, đến sau lâu ngày trở thành một địa danh vắn tắt là Gò Công tồn tại đến hôm nay.

B.- GÒ CÔNG TRƯỚC THỜI CẬN ĐẠI:
Đây là một vùng đất hoang vu không tên, có rất nhiều rừng rú và cọp hùm, thuộc nước Thủy Chân Lạp (Khmer) không dân cư, chỉ có một vài sóc Miên trú ngụ trên các giồng cao.

C.- GÒ CÔNG DƯỚI THỜI TRỊNH PHÂN TRANH:
Chúa Trịnh ở Bắc hà không quan tâm đến xứ này vì cách rất xa. Chúa Nguyễn ở Nam hà gần Thủy Chân Lạp, thấy dân nước này yếu hèn nên thường mưu tính việc xâm lấn bằng cách tằm thực nghĩa là như tằm ăn dâu, không chinh chiến mà thu được đất. Đời Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tân (1649-1686) mưu việc Nam tiến. Người xuất dân tỉnh Quảng Ngãi và khai thác nguồn lợi tại Gò Công. Miên sống thưa thớt, có tánh nhút nhát lại thấy người lạ khác ngôn ngữ và văn hoá xâm nhập, không đủ sức kháng cự nên lần lần rút lui. Thành thử lâu ngày tràn ngập người Việt trên phần đất này, lập thành làng, thành xã để khai khẩn làm ăn.
Ngược dòng lịch sử, chúng tôi thấy mãnh đất Gò Công mà đồng bào miền Nam Trung Phần vào định cư khai thác hồi đầu thế kỷ 17, được chính thức nhập vào bản đồ Việt Nam từ năm 1755.
Trước đấy, năm 1750, xảy ra sự tranh chấp ngôi báu Cao Miên Nặc Nguyên (Ông Soguôn) từ bên Xiêm về tranh được ngôi và thường đem quân xâm lấn nước ta, còn phía Bắc thì thông sứ với Trịnh vương để đánh Nguyễn vương.
Năm Quí Dậu (1753), Võ vương sai Nguyễn Cư Trinh làm tham mưu đốc xuất tướng sĩ ngũ dinh đi đánh Nặc Nguyên: bốn phủ Tâm Bôn, Lội Lạp, Câu Nam và Nam Vang xin hàng.
Nặc Nguyên chạy trốn, đến năm Ất Hợi (1755) Nặc Nguyên chạy ra Hà Tiên nương nhờ Mạc Thiên Tích, xin hiến hai phủ Tâm Bôn và Lội Lạp tức địa phận Gò Công ngày nay để chuộc tội và xin cho về nước.
Nguyễn vương chấp thuận.

Trích trong tác phẩm Gò Công xưa và nay